Chapter+2+-+Right+and+Wrong

=บทที่สอง=

ความถูก ความผิด
จริยศาสตร์ (ethics) เป็นสาขาหนึ่งของปรัชญา มุ่งตอบปัญหาว่า "ความดีคืออะไร?" "เกณฑ์ตัดสินความดีคืออะไร?" "เราควรใช้ชีวิตอย่างไร?"

จริยศาสตร์ในปรัชญาไม่อิงกับศาสนา เพราะมุ่งตอบปัญหาเรื่องการกระทำด้วยเหตุผล ในขณะที่ศาสนามุ่งใช้ศรัทธาเป็นหลัก

ข้อวิจารณ์บทบาทของศาสนาในจริยศาสตร์มีอยู่ในบทสนทนาเรื่อง "ยูไทโฟร" ของเปลโต โสกราตีสถามยูไทโฟรว่า "ในเมื่อท่านอ้างว่าการกระทำดีได้แก่การกระทำที่เทพเจ้าชอบ แล้วตกลงอะไรมาก่อนกัน การกระทำนี้ดี เทพเจ้าจึงชอบ หรือว่าเทพเจ้าชอบการกระทำนี้ การกระทำนี้เลยเป็นการกระทำที่ดี?" ยูไทโฟรตอบว่าอย่างแรกถูก ซึ่งก็หมายความว่าบทบาทของเทพเจ้าไม่เกี่ยวข้องกับการที่การกระทำดีหรือไม่ดี การกระทำจะดีหรือไม่ดีอยู่ที่ตัวการกระทำนั้น หรือผลของการกระทำนั้น ไม่ได้อยู่ที่เทพเจ้า หรือพระเจ้า หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์อื่นใดในศาสนา


 * จริยศาสตร์ของคานท์**

อิมมานุเอล คานท์ (Immanuel Kant) เป็นนักปรัชญาคนสำคัญที่สุดคนหนึ่งในจริยศาสตร์



สิ่งสำคัญที่สุดในการกระทำ ที่ทำให้เป็นการกระทำที่ดีหรือไม่ดี ได้แก่ "แรงจูงใจ" (motive) โดยการกระทำจะดีได้ แรงจูงใจต้องมาจาก "ความสำนึกในหน้าที่" เท่านั้น เช่นถ้าเราอาสาไปช่วยคนถูกน้ำท่วม แต่แรงจูงใจของเราคือเราอยากเก็บแต้มตามข้อบังคับของมหาวิทยาลัย การกระทำของเราจะไม่นับว่าเป็นการกระทำที่ดี จะดีได้ต้องมาจากความสำนึกว่านี่คือสิ่งที่เราต้องทำ และเราทำไปโดยไม่แคร์ว่าจะได้แต้มหรือจะไม่ได้แต้ม หรือจะมีคนมายกย่องเราภายหลังหรือเปล่า พวกนี้เป็นสิ่งข้างเคียง ไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องว่าการกระทำของเราดีหรือไม่ดี

เกณฑ์ (maxim) Maxim ได้แก่คำอธิบายว่าที่เราทำการกระทำหนึ่งลงไป เหตุใดเราจึงทำแบบนั้น การกระทำของเราเป็นไปตามเกณฑ์แบบใด เช่น เราแอบดูเพื่อนเวลาทำข้อสอบ เราอาจทำไปเพราะเรามีเกณฑ์อยู่ว่า "ในเวลาสอบ การแอบดูเพื่อนเป็นสิ่งโอเค เพราะถ้าไม่ทำเราจะสอบตก" แต่คานท์จะบอกว่า ถ้าเราทำตามเกณฑ์แบบนี้ การกระทำของเราจะไม่ถือว่าดี เพราะเราถือเอาผลประโยชน์ส่วนตัวของเราเป็นหลัก

Categorical Imperative คานท์บอกว่า การกระทำที่ดีจะต้องออกมาจากเกณฑ์ที่เป็น categorical imperative เท่านั้น "Categorical imperative" แปลตามตัวว่า "คำสั่งแบบไม่มีเงื่อนไข" คือสั่งมาเลยและเราต้องปฏิบัติตาม ตรงกันข้ามกับ hypothetical imperative หรือเกณฑ์ที่มีเงื่อนไข เกณฑ์ที่บอกว่า "ในเวลาสอบ การแอบดูเพื่อนเป็นสิ่งโอเค เพราะถ้าไม่ทำเราจะสอบตก" ก็เป็นเกณฑ์แบบนี้ เงื่อนไขคือการที่เรารอดจากการสอบตก เป็นเกณฑ์ภายนอกแม้จะเป็นเรื่องของตัวเราก็เพราะว่า การสอบได้เป็นผลประโยชน์ของเรา ไม่เกี่ยวกับคนอื่น สำหรับคานท์แล้ว การกระทำที่ดีจะต้องมาจากเกณฑ์ที่ยกขึ้นเป็นกฎสากลได้ เกณฑ์ที่เป็นกฎสากลคือเกณฑ์ที่ทุกคนสามารถนำไปใช้เป็นเกณฑ์ของการกระทำของตนเองได้หมดสิ้น ไม่มีข้อขัดแย้ง เกณฑ์เรื่องแอบดูทำไดเพราะจะได้สอบผ่าน ไม่สามารถยกเป็นกฎสากลได้ เพราะหากเป็นเช่นนั้น มาตรฐานของการสอบก็จะเสียไป ความหมายของการสอบจะไม่มีเหลืออีกต่อไป เกิดความขัดแย้งกันขึ้น ในทางตรงข้าม หากมีเกณฑ์ว่า "ในการสอบเราต้องซื่อสัตย์ต่อตัวเรา ไม่แอบดูคนอื่น ทำเท่าที่เรามีความสามารถของเราเท่านั้น" สามารถยกเป็นกฎสากลได้ เกณฑ์ที่ยกเป็นกฎสากลได้ก็คือ categorical imperative และเป็นเงื่อนไขเดียวของการทำดี

วิจารณ์จริยศาสตร์ของคานท์
 * ว่างเปล่าเกินไป - ไม่ได้บอกว่าอะไรควรทำ อะไรไม่ควรทำ แต่บอกเพียงแค่ว่าหลักเกณฑ์ในการคิดว่าอะไรควรหรือไม่ควรทำเป็นอย่างไร
 * นอกจากนี้ยังอาจเป็นไปได้ว่ามีการกระทำชั่ว ที่เกณฑ์ยกเป็นกฎสากลได้ (ในหนังสือผู้เขียนคือ Warburton คิดแบบนี้ แต่ผมไม่ค่อยเห็นด้วย เพราะคานท์จะบอกว่า เกณฑ์ของการทำชั่วไม่สามารถยกเป็นกฎสากลได้เลย)
 * ตายตัวเกินไป - คานท์บอกว่าการพูดโกหกผิดตลอด ไม่มีกรณีใดที่พูดโกหกแล้วกลายเป็นทำถูก แต่เราจะทำอย่างไรเมื่อเราซ่อนคนที่โดนทางการตามตัว แต่ไม่ได้ทำผิดอะไร แล้วเราโกหกไปว่าเราไม่ได้ซ่อนใครไว้ในบ้าน คานท์บอกให้พูดความจริงตลอด มันค่อนข้างทื่อเกินไป


 * ประโยชน์นิยม (utilitarianism)**

ทรรศนะที่ตรงกันข้ามกับของคานท์ได้แก่ทรรศนะที่ถือว่าผลของการกระทำเป็นสิ่งจำเป็นในการตัดสินว่าการกระทำดีหรือไม่ดี (consequentialism) ทรรศนะแบบนี้ที่รู้จักกันมากที่สุดได้แก่ประโยชน์นิยม ซึ่งเป็นทรรศนะของจอห์น สจวร์ท มิลล์



หลักการของประโยชน์นิยมได้แก่ "ประโยชน์สุขปริมาณมากที่สุด แก่คนจำนวนมากที่สุด" (Greatest happiness for the greatest number) เรียกว่า "หลักมหสุข"

ข้อดีของประโยชน์นิยมคือเรามีวิธีการในการคิดอย่างเป็นภววิสัยว่า การกระทำดีคืออะไร เหมือนกับมีมาตรวัดความดีที่วัดได้อย่างเป็นรูปธรรม โดยวัดไปที่ประโยชน์สุขที่เกิดขึ้น

วิจารณ์
 * คำนวณได้ยาก - เราจะรู้ได้อย่างไรว่าประโยชน์สุขมีอยู่แค่ไหนแล้ว?
 * ปัญหาใหญ่ก็คือว่า ถ้าเดินตามหลักมหสุขแล้ว บางทีการกระทำที่ก่อให้เกิดมหสุข ยังไงๆก็ดูเป็นการกระทำชั่วอยู่นั่นเอง เช่นหากเป็นความจริงที่ว่า ถ้าจับคนมาแขวนคอกลางตลาด จะก่อให้เกิดผลดีคืออาชญากรรมลดลง คนที่จับมาแขวนไม่จำเป็นต้องทำผิดจริง จับใครมาก็ได้แล้วมาป่าวประกาศว่าเป็นโจร แล้วเขวนคนเสีย ถ้าการกระทำนี้ทำให้มหสุขเกิดขึ้นในสังคม ประโยชน์นิยมจะบอกว่าเป็นการกระทำที่ดี แต่การจับคนที่ไม่รู้เรื่องรู้ราวอะไรมาแขวนคอ แล้วอ้างแบบที่ว่านี้ จะกำลังทำบาปและทำผิดกฎหมายอยู่หรือไม่?

Negative utilitarianism ทรรศนะนี้แปลเป็นไทยพอได้ว่า "ประโยชน์นิยมเชิงปฏิเสธ" คือแทนที่จะคิดว่า การกระทำที่ก่อให้เกิดประโยชน์สุขมากที่สุดแก่คนมากที่สุดเป็นการกระที่ดี ก็คิดใหม่ว่า ต้องเป็นการกระทำที่ลดปริมาณของความทุกข์ให้ได้มากที่สุด แก่คนจำนวนมากที่สุด คือเปลี่ยนจากการสร้างความสุขมาเป็นการลดความทุกข์แทน

Rule utilitarianism นักประโยชน์นิยมพยายามตอบข้อโต้แย้ง โดยเฉพาะข้อวิจารณ์ที่บอกว่าประโยชน์นิยมบอกว่าการกระทำเช่น ฆ่าผู้บริสุทธิ์เป็นความดี หากก่อให้เกิดประโยชน์สุข ด้วยการเสนอใหม่ว่า แทนที่จะเป็นตัวการกระทำเองที่ก่อให้เกิดประโยชน์สุข ก็น่าจะเป็นกฎเกณฑ์ที่อธิบายการกระทำนั้นๆแทน ตามทรรศนะนี้ หากกฎของการกระทำใดก่อให้เกิดประโยชน์สุข ก็จะรับกฎนั้นมาใช้เป็นกฎทั่วไปของการกระทำ ดังนั้น กฎที่บอกว่า "จงฆ่าผู้บริสุทธิ์หากทำแล้วได้ประโยชน์สุขมาก" จะไม่เป็นกฎที่ก่อให้เกิดประโยชน์สุข เพราะทำให้การฆ่าเป็นสิ่งที่ถูกต้องตามทำนองคลองธรรม การฆ่าผู้บริสุทธิ์จึงผิดหลัก rule utilitarianism


 * จริยศาสตร์คุณธรรม (virtue ethics)**

ทรรศนะของทั้งคานท์และมิลล์พยายามหากฎสากลมาอธิบายการกระทำที่ถูกต้อง แต่ทรรศนะแบบจริยศาสตร์คุณธรรม ซึ่งมีที่มาจากปรัชญาของอาริสโตเติล จะบอกว่ากฎสากลที่ว่าเป็นภาพลวงตา การกระทำที่ถูกต้องคือการกระทำที่คนที่ได้พัฒนามาแล้วอย่างดีรู้อยู่ว่าควรจะทำอย่างไร



การพัฒนามาอย่างดีหมายความว่า มนุษย์คนหนึ่งได้พัฒนาความเป็นมนุษย์ของตนได้อย่างสมบูรณ์ การบรรลุชีวิตที่สมบูรณ์นี้อาริสโตเติลเรียกว่า "eudaimonia" ซึ่งแปลว่า "ได้รับพรจากเทพเจ้า"

อาริสโตเติลถือว่ามี "คุณธรรม" (virtues) ต่างๆที่คนที่จะบรรลุชีวิตที่ดีควรปลูกฝัง เช่นความกล้าหาญ ความพอประมาณ ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ และอื่นๆอีก

วิจารณ์
 * เราจะเอาคุณธรรมข้อไหน?
 * ทรรศนะนี้ถือว่ามี "ธรรมชาติของมนุษย์" ที่มนุษย์ควรจะต้องบรรลุ แต่แน่ใจได้อย่างไรว่ามีอยู่จริงในทุกคนเหมือนกัน?

ทรรศนะของคานท์ มิลล์กับอาริสโตเติลที่พูดถึงข้างต้นเป็นเรื่องของ "จริยศาสตร์บริสุทธิ์" คือพูดเรื่องทฤษฎีล้วนๆ แต่ในสมัยหลังมีจริยศาสตร์ประยุกต์ คือใช้แนวคิดเชิงทฤษฎีไปพยายามตัดสินปัญหาเชิงจริยธรรม เช่นเร่องการุณยฆาต การทำแท้ง การแบ่งสรรทรัพยากรในสังคม และอื่นๆ
 * จริยศาสตร์ประยุกต์ (Applied ethics)**


 * จริยศาสตร์กับอภิจริยศาสตร์ (Ethics and Meta-ethics)**

นักปรัชญานอกจากจะสนใจทฤษฎีที่ตอบปัญหาว่า เกณฑ์ตัดสินการกระทำที่ถูกต้องเป็นอย่างไรแล้ว ยังสนใจปัญหาในเชิงอภิจริยศาสตร์อีกด้วย กล่าวคือสนใจปัญหาเกี่ยวกับความหมายของถ้อยคำเชิงจริยะ เช่น "ดี" "ชั่ว" "ถูกต้อง" เนื่องจากคำเหล่านี้ท้ายที่สุดก็ลงมาที่คำว่า "ดี" การวิเคราะห์ก็เลยกลายเป็นวิเคราะห์ความหมายของคำๆนี้เป็นหลัก

กล่าวย่อๆจริยศาสตร์ธรรมดา ศึกษาว่าการกระทำไหนดีหรือเลว แต่อภิจริยศาสตร์ศึกษาตัวความดีโดยตรง โดยพิจารณาว่าความดีคืออะไร? คำว่า "ดี" หมายความว่าอย่างไร? ข้อความที่ม่ีคำว่า "ดี" เป็นการบรรยายสภาพตามธรรมชาติ หรือไม่ใช่เช่นนั้น?

ธรรมชาตินิยม (naturalism) ทรรศนะที่ถกเถียงกันมากในอภิจริยศาสตร์ได้แก่เรื่องธรรมชาตินิยม ปัญหาคือ ประโยคที่เป็นการตัดสินเชิงจริยะ เช่น "การเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่เป็นการกระทำที่ดี" คำว่า "ดี" ในประโยคนี้เป็นคำคุณศัพท์ที่บรรยายปรากฏการณ์ธรรมชาติ เช่นเดียวกับ "แดง" หมายถึงสีแดง ใช่หรือไม่ ธรรมชาตินิยมบอกว่าใช่

วิจารณ์
 * ธรรมชาตินิยมไม่แยกแยะระหว่างประโยคข้อเท็จจริงกับประโยคคุณค่า ประโยคข้อเท็จจริงได้แก่ประโยคที่บรรยายธรรมชาติ เช่น "พระอาทิตย์ขึ้นทางทิศตะวันออก" ส่วนประโยคคุณค่าได้แก่ประโยคที่มีคำในเชิงตัดสินคุณค่า เช่น "เพลงของเบโธเฟนมีความงดงาม" นักปรัชญาส่วนใหญ่เชื่อว่าประโยคเชิงจริยะเป็นแบบเดียวกับประโยคเชิงคุณค่า และไม่สามารถทอนลงไปเป็นประโยคข้อเท็จจริงได้
 * มนุษย์ไม่ได้มี "ธรรมชาติจริยะ" ที่จะบรรยายได้อย่างที่ธรรมชาตินิยมต้องการ ถ้ามีก็จะหมายความว่าเราจะบรรยายลักษณะ "ดี" ได้เหมือนกับบรรยายลักษณะ "สูง" หรือ "เตีัย" หรือ "ผอม" แต่ความดีไม่เป้นอย่างนั้น เราอาจมีฝาแฝดสองคนเหมือนกันทุกประการ แต่คนนึงเลว อีกคนดี ถ้าเรื่องนี้เป็นไปได้ ก็แสดงว่าความดีไม่ใช่ลักษณะตามธรรมชาติ

สัมพัทธนิยม (relativism) สัมพัทธนิยมคือทรรศนะที่ถือว่า ความดีขึ้นกับบริบท เช่นวัฒนธรรมหรือยุคสมัย เช่นการกระทำแบบหนึ่ง วัฒนธรรมหนึ่งหรือสังคมหนึ่งถือว่าดี เช่นหญิงหม้ายที่โดดเข้ากองไฟตามสามีที่ตาย แต่วัฒนธรรมอื่นๆบอกไม่ดี สัมพัทธนิยมจะถือว่า ความดีไม่ดีขึ้นอยู่กับแต่ละวัฒนธรรม เราไม่สามารถไปตัดสินความถูกผิดข้ามวัฒนธรรมได้

วิจารณ์
 * ขัดกันเอง? - สัมพัทธินิยมคือว่า ความดีขึ้นกับบริบท แต่ประโยคนี้คือ "ความดีขึ้นกับบริบท" ขึ้นกับบริบทเองหรือไม่ ถ้าไม่ก็แปลว่าสัมพัทธนิยมขัดกันในตัว แต่ถ้าขัดกันก็แปลว่าสัมพัทธนิยมปฏิเสธตัวเอง
 * เราจะวัดได้อย่างไรว่า ไหนคือวัฒนธรรม หรือชุมชน หรือสังคมที่เป็นบริบทของศัพท์เชิงจริยะ?
 * ถ้าสัมพัทธนิยมเป็นจริง เราจะไม่มีทางไปวิจารณ์การประพฤติปฏิบัติของวัฒนธรรมอื่นได้

อารมณ์นิยม (emotivism) ทรรศนะนี้ถือว่าคำเชิงจริยะ เช่น "ดี" "ถูกต้อง" ฯลฯ ไม่มีความหมายในตัวเอง การบอกว่าการกระทำนี้ดี ไม่ต่างอะไรกับการพูดว่า "การกระทำนี้ โย่ว! เจ๋ง!" คือเป็นการแสดงอารมณ์ยอมรับหรือชื่นชมการกระทำนั้น โดยที่คำว่า "ดี" ไม่มีความหมายในตัว ในทางตรงข้าม คำเช่น "เลว" ก็แสดงอารมณ์เช่นเดียวกัน แต่เป็นอารมณ์ในทางตรงข้าม คือไม่เห็นด้วย ไม่ชื่นชอบ เกลียด

วิจารณ์ ถ้ารับอารมณ์นิยม ก็หมายความว่าการถกเถียงกันในจริยศาสตร์ไม่มีความหมาย เพราะจะเป็นเพียงการพ่นอารมณ์ใส่กันเท่านั้น ก่อให้เกิดผลร้ายตามมา เนื่องจากการตัดสินทางจริยธรรมอย่างมีเหตุมีผลจะเป็นไปไม่ได้ เพราะจะมีแต่พ่นอารมณ์ออกมาเท่านั้น